banner72

Karadeniz Kültür Ürünleri

Doğu Karadeniz bölgesindeki sosyal yaşantı günümüzde bile doğayla iç içe, onunla mücadele şeklinde sürüyor:

Karadeniz Kültür Ürünleri

Karadeniz Kültür Ürünleri

Sonunda elimde kalan,
bir avuç hüzün ve keder


Atalay YILMAZ,


Karadeniz’in İncisi SERANDER-Nayla
Kitabının Yazarı.


Rizeli hala çay bahçesinde karadeniz fotoğrafKültürün en genel ve sevdiğim tanımı şudur: “Doğadan koparılan ve insanı kılınan her şey”. Doğu Karadeniz bölgesindeki sosyal yaşantı günümüzde bile doğayla iç içe, onunla mücadele şeklinde sürüyor: “Tilmaç”la sırtına bağlı odunlarla daracık patikalardan yukarıya doğru “arguri” yürürken, günün doğumuyla uyanıp havanın kararmasıyla birlikte yorgunluktan uyurken, elindeki “krebi” ile kışlık yakacağını üç dört saatlik mesafedeki ormanlardan keserek getirirken, yamaçta kazdığı çukurun önünü taşla örerek su elde ederken, toprağın yağmurdan sonra “aboşimas” etmesiyle birlikte çapa yaparken, eldeki bir iki demir aletle “külek, yayık” yaparken, topladıkları fındık dallarıyla çeşitli sepetler örerken... İnsanın doğa karşısındaki var oluş süreci aynı zamanda “doğadan kopardıklarına” da bağlı. Bu anlamda geliştirilen en ilkel kültürel objeler ağaca dayalı ürünler, ahşap kulübeler olmuştur. Bunun en güzel örneği “tahta kaşık”lardır. Bunun dışında tamamı ağaçtan olan evler, merekler, seranderler, hamur teknesi, beşik, keten tarağı, keten tokmağı, keten kılıcı, dokuma tezgâhları, kemençe, bal petekleri, kitali, hardoma, külekler, yayıklar, değirmenler, köprüler, sallar, sandalyeler vs. vs. ağaca dair kültürün ne kadar zengin olduğunun bir göstergesidir. Doğu Karadeniz bu anlamda Türkiye’nin en zengin kültürel objelerinin yer aldığı bölgelerinin başında gelmektedir. Bunda bölge insanın kapalı ekonomi devrinde kendi ihtiyaçlarını kendilerinin gidermesinin etkisi büyüktür. Bunun yanı sıra çeşitli halk topluluklarının ve onların zengin kültürlerinin birbirlerini etkilemeleri de gerek el ürünlerinde, gerekse günlük ihtiyaçların karşılanmasında işlevi olan kültürel ürünlerin çeşitlenmesinde önemli rol oynamışlardır.
Karadeniz’de tamamı ahşaptan yapılan birçok mekân ve yapıyı günümüzde bile –özellikle yaylalarda, yüksek köylerde- görmek mümkündür. Ağaç, bir dönem tamamen, bir dönemde ise taş ile birlikte temel yapı elemanlarından biriydi. Bölge insanının uzun bir süre ağaç ile iç içe bir yaşam sürdüğünü, tüm konut ve mekân ihtiyaçlarını bir dönem tamamen ağaçtan karşıladıklarını günümüze kadar gelen yapılardan ve eserlerden de anlıyoruz.

Doğu Karadeniz bölgesindeki sosyal yaşantı lazut mısır kurtma fırın

Bölge insanının çok önceden tahta kulübelerde yaşadıklarına dair ünlü coğrafyacı Strabon’da da küçük bir kayıt vardır: “Yukarı Kolkhis’teki Moskhia dağlarıyla birleşen ve çok kayalık olan Skydises dağı ve aynı zamanda Sidene ve Themiskra bölgesinden Küçük Armeniya’ya kadar uzanarak Pontos’un doğu tarafını meydana getiren Paryatros dağı da vardır. Şimdi bütün bu dağlarda yaşayan insanlar tamamiyle vahşidir. Fakat Heptakonot’lar daha da kötüdür. Bazıları ağaçta veya seyyar ahşap kulelerde yaşarlar. Bu ahşap kulelere “Mosyn” dendiğinden, antik dönemde bu insanlar Mosinetler olarak adlandırılır. Bunlar, vahşi hayvan ve ceviz yerlerdi. Bunlar ahşap kulelerinden atlayarak yolculara saldırırlardı” (Strabon, Antik Anadolu Coğrafyası, Sf. 28-29).

Karadeniz’in orman açısından bereketli bir bölge olduğu biliniyor. Derin ladin, kestane, kızılağaç, gürgen ormanları günümüzde de varlığını koruyor. Hal böyle olunca doğal olarak çeşitli ihtiyaçlar da ormandan, ağaçtan karşılanıyordu: Ev, ahır, kulübe, köprü, çit, merek, ev eşyaları, kaşık, sandalye, çatı kaplaması (Hardoma), kapkacak vb. vb.
Ağaca dayalı kültür ürünleri ile buna bağlı dokumacılık ürünlerinin zenginliğinin yanı sıra, Doğu Karadeniz’i kültürel objeler açısından zengin kılan bir unsur da taş işlemeciliğinin yanı sıra “bakırcılık”dır. Sosyal yaşantıda ilk ortaya çıkan kültürel objelerde önceliği ihtiyaçlar belirler. Bu anlamda en başta gelen ürün “bakır kazan”lardır. Bunu bakır tencere, bakır tava, bakraç, tabak vb. takip etmektedir.




Doğu Karadeniz kültürel objeleri aslında o kadar çok çeşitlidir ki her biri ayrı bir yazının konusu olabilir. Bu konu altı ana başlıkta ele alınıp incelenebilir. (Vakıf ve dernekler bu türden yerel araştırmacılara destek olmalı, bu konuyu canlı tutmalıdırlar):
1) Ağaca dayalı kültür ürünleri: Konut kültürü, üretim araçları kültürü, ulaşım aracı kültürü, el aletleri kültürü, günlük kullanılan araç gereç kültürü, dokumacılık kültürü... Bu kategoriler çoğaltılarbilir.
2) Taşa tayalı kültür ürünleri: Değirmen kültürü (kavramlar ve ürünler), taş yapı çeşitleri ve kültürü, el aletleri vs.
3) Bakır ve demire dayalı kültür ürünleri: Evde kullanılan kültür ürünleri, estetik ürünler vb.
4) Dokumacılıkla ilgili kültür ürünleri: Keten üretim araçları, keten tezgâhı aparatları, kaytan, tilmaç üretim araçları vb.
5) Toprağa dayalı kültür ürünleri: Tarıma dayalı kültür ürünleri, üretim araçları, el sanatları ürünleri vb.
6) Sosyo kültürel ürünleri: Düğün, panayır giysileri, folklorik kıyafet çeşitleri, günlük yaşamda Karadeniz’e özgü kültür ürünleri vb.
Fakat maalesef kent kültürünün yavaş yavaş köylere de bulaşması, medyanın geleneksel kültürleri yok edici etkisi, sosyal çözülme ve göçler Karadeniz’in bu zengin kültürünü de yok etmektedir. Buna karşı direnmek de şimdilik umutsuz bir çaba gibi görünüyor.
Yayla yolları Karadeniz kültürü göç serander otçu göçü

Yalnızca gözyaşı dökebiliriz yitip giden anılarımıza. Sonunda elimde kalan, bir avuç hüzün ve keder.
e-mail: atalay.yilmaz@hotmail.com web: http://serender.atspace.com, www.karadeniz-serander.com 

Güncelleme Tarihi: 21 Şubat 2010, 18:13
YORUM EKLE
SIRADAKİ HABER

banner74

banner73